Waarin Lucas Vos stilstaat bij het verschil tussen vertrouwen en betrouwbaarheid, Edwin Bouwman de mogelijkheden van AI in de boardroom belicht, Inge Brakman de gesprektechniek van psychiater Yalom omhelst en Dries van der Vossen een bijzonder huwelijk ontdekt op het Isle of Whight.
1. De adviesaanvraag
Waarin een partner van De Bestuurskamer vertelt over een specifieke opdracht en de gekozen aanpak.
Lucas Vos: “Onlangs werd ons gevraagd te bemiddelen in een conflict tussen een Dagelijks Bestuur en een Ondernemingsraad. De partijen waren in conflict gekomen over een voorgenomen bestuursbesluit. De OR was tegen, het bestuur wilde onverkort door.”
“Wat we al snel merkten, was dat dit specifieke besluit dieperliggende problematiek blootlegde. De OR beschouwde het als de druppel die de emmer deed overlopen. Al eerder waren dossiers niet opgevolgd, het personeel had geen bevredigende antwoorden gekregen op allerlei organisatorische vragen. Ondertussen stond de organisatie in de maatschappelijke en politieke spotlights en was het aantal personeelsleden in drie jaar tijd verdrievoudigd.”
“Complicerend is dat het bestuur vooral uit interimmers bestaat, nieuwkomers die de gesprekken voeren met mensen in de OR die zeventien leden telt, mensen die soms al decennialang bij het bedrijf werken. Daar zit het geheugen en de kennis van hoe de organisatie werkt. Dat is overigens volstrekt normaal: bestuurders zijn doorgaans relatieve passanten, dat hoort ook zo.”
“Het dilemma is: hoe match je de verschillen? Niet alleen verschillen in kennis maar ook in de moraliteit die daarbij komt: ‘zo werkte het altijd, dús werkt het zo goed’, of: ‘wat weet jij er nou van, ken jij het hier net zo goed als wij?’ Hoe ga je om met die dynamiek – een OR die het vertrouwen kwijt is in het bestuur, maar daar niet ‘doorheen komt’? Het bestuur kan zeggen: we erkennen de fouten en we gaan het beter doen. Maar dat heeft de OR al vaker gehoord; er waren in dit geval nogal wat bestuurswisselingen en verbeterplannen gepasseerd."
“Het gaat om vertrouwen, lees je weleens. ‘Ik moet jou kunnen vertrouwen’. Maar op die manier wordt het woord vertrouwen iets dat je van je af kunt afduwen – de ander moet zich ‘vertrouwbaar’ maken. Wij denken dat het om een andere vraag gaat: wat kan ik doen zodat ik betrouwbaar word voor jou?”
“Betrouwbaar worden, dat is de crux. Dat zit wat ons betreft in het ontwikkelen en tonen van consistent gedrag en in een open en transparante communicatie – blijven vertellen wat je gaat doen en waarom. Dat vergeten we vaak.”
“De interventie in deze casus zit specifiek op het creëren van betrouwbaarheid over en weer. Je kunt als bestuur niet blijven zeggen: dit specifieke besluit was goed omdat wij het goed vinden en ondanks dat we kennelijk niet als goed bestuur te boek staan bij jullie. Dat vraagt het heroverwegen van dat besluit in een open dialoog: wat steekt jullie, waar kan het beter zonder dat we onze koers kwijtraken? De OR dient ondertussen het verleden los te laten. Natuurlijk ging het eerder ook weleens minder goed, maar zodra je het frame loslaat dat ‘het nooit deugt’ kun je echt het gesprek aangaan over wat je allebei beter kunt doen. Werken aan elkaars betrouwbaarheid naar de ander.”
2. Drie relevante vragen
Waarin een partner van De Bestuurskamer drie vragen beantwoordt over actuele trends in de zakelijke arbeidsmarkt.
Welke vragen stel jij als toezichthouder aan het management als het gaat om de impact van AI op de business?
Edwin Bouwman: “Dat is een goede. In een van mijn rollen als lid van een RvC heb ik hier recent over nagedacht, en dit belangrijke thema gewoon maar eens aan de orde gesteld tijdens een strategische sessie met de CEO en zijn team. Het komt wat mij betreft neer op vier kernvragen voor de onderneming in kwestie: hoe verhoog je je omzet met AI? Hoe wordt je productiever door AI? Welke nieuwe risico's maar ook opportunities zie je door AI en welke nieuwe concurrenten ontstaan er door AI? Als een CEO en zijn of haar team op die vier vragen niet doortastend antwoord kan geven is er ‘work to do’ met elkaar.”
Gaat de rol van toezichthouder veranderen door AI?
“Zeker, maar niet in negatieve zin. Ik zie het zelf als een prachtig hulpmiddel om je beter en dieper voor te bereiden. Als eerste voor wat betreft de bestuurlijke hygiëne voor de board zelf. En een RvC of RvT kan effectiever worden door AI te gebruiken om de vaak 200 tot 300 pagina's pre-reads te laten analyseren en de juiste dilemma’s en vragen naar boven te krijgen. En die kan je dan met je persoonlijke ervaring en je eigen beoordelingsvermogen beter te lijf. Maar dat moet wel veilig kunnen. Bovendien: hoe check je of het allemaal wel klopt waar AI mee komt? Daar is nog veel werk te doen, maar dat zal in de tijd steeds verbeteren, daar ben ik van overtuigd.”
“Mijn kerntaken als toezichthouder veranderen natuurlijk niet maar AI helpt mij nu al echt om de strategische realiteit van een business en haar concurrenten onder ogen te zien. In de retail bijvoorbeeld: de AI-tool ‘Agentic AI’ bijvoorbeeld, die gaat zo snel, het is scary wat je zonder tussenkomst van een mens al persoonlijk aangeboden kan krijgen. Een groot bedrijf als Inditex is feitelijk geen kledingonderneming meer maar een tech company die kleding verkoopt; daar heeft het Financieele Dagblad half maart een mooie analyse over gemaakt. En de modellen die de kleren aanprijzen zijn langzamerhand ook AI generated.”
“Er gebeurt kortom een hoop. Zelf alles blijven lezen en blijven nadenken blijft cruciaal. Je moet niet lui worden. AI scant met gerichte vragen en geeft je structuur om sneller diepgang te krijgen. Je kan je beter voorbereiden, sneller doorvragen waar nodig. Het is een superhandig hulpmiddel.”
Blijft er op termijn wel ruimte voor mensen in het toezicht?
“Honderd procent: ja. Eelt op de handen en modder op de schoenen zijn niet te vervangen door AI. Goed toezicht draait immers altijd om het geven van gewogen en onderbouwde ‘points of view’. In een bestuurlijk of toezichthoudend gremium draait het uiteindelijk altijd om het verbinden van mensen aan ideeën en aan elkaar, op basis van menselijke ervaring en menselijk beoordelingsvermogen. En daar schiet AI nu en ook straks wel te kort. Uiteindelijk blijft besturen mensenwerk – en ook het adviseren daarover.”
“Terug naar mijn RvC en de vier vragen. Nadat het management het een en ander had toegelicht over de impact van AI op de business, leverden deze vragen een constructieve dialoog op én een hoop huiswerk. Je hoeft dus niet per se een expert te zijn als toezichthouder met betrekking tot AI om de juiste vragen te stellen in een strategische sessie.”
3. Inspiratiebronnen
Waarin een partner van De Bestuurskamer kennisbronnen deelt die hem of haar inspireren.
Inge Brakman: “Mijn recente inspiratiebron is het boek van de bekende Amerikaanse psychiater Irvin D. Yalom: ‘Het uur van het hart’. Deze man is een fenomeen. Hij is een van de beroemdste psychiaters ter wereld, heeft romans geschreven voor het grote publiek en standaardwerken over psychotherapie. ‘Het uur van het hart’ heeft hij samen met zijn zoon Benjamin geschreven. Yalom is al in de negentig en is gestopt met het geven van langlopende therapie, omdat zijn geheugen sterk achteruit gaat. Hij biedt mensen een eenmalig consult aan, waar veel op wordt ingetekend. Om een zo goed mogelijk gesprek te voeren, waarbij mensen bereid zijn zich maximaal open te stellen, laat hij de mensen hem ook vragen stellen over zijn leven en hindernissen.”
“Het is boeiend om de twintig beschreven casussen te lezen en te volgen hoe een openhartig gesprek gevoerd wordt, van hart tot hart. Voor Yalom is zijn werk zijn leven en hij heeft ondanks zijn beperkingen toch een manier gevonden om van betekenis te blijven. De casussen leveren ontroerende verhalen op, liefdevol en mooi beschreven.”
“Wat je uit de verhalen kunt destilleren is dat een open manier van luisteren leidt tot het soort oprechte tweewegcommunicatie die tot verdieping leidt. Yalom is in zijn werk niet te evenaren, maar zijn boeken inspireren wel om er in elk gesprek vol voor te gaan.”
4. De wereld buiten
Waarin een partner van De Bestuurskamer enkele persoonlijke suggesties geeft die helpen om het leven nog mooier te maken.
Dries van der Vossen: “Eind februari nam ik met mijn echtgenote tijdens een prachtige roadtrip door Zuid Engeland de ferry vanuit Portsmouth. Drie kwartier varen over The Solent en dan aankomen in een andere wereld, op het Isle of Whight. Het kustplaatsje Freshwater Bay is met z’n krijtrotsen een kopie van Étretat aan de overkant. Verderop aan de kust staat tussen kustlijn en rotsen het schitterende hotel The Terrace Rooms & Wine. Als hotelman voelde ik meteen: dit is bijzonder. En dat ligt vooral aan de passie en het vakmanschap van Ashley en Tom Fahey, het echtpaar dat het hotel heeft ontwikkeld. Ze bouwden de statige bibliotheek om tot een wijnwalhalla. Elke avond organiseren ze een wine tasting voor alle gasten – wat, tussen de ruim tweeduizend flessen bijzondere wijn, zorgt voor verbinding, verbroedering en verhalen, vooral over eerdere wijnervaringen van de gasten. Na de eerste avond ontdekte ik wat deze plek nou precies zo bijzonder maakt: het is een huwelijk van dit hotel met de wijnboeren die de Faheys tijdens eindeloze bezoeken selecteerden. Een samenvloeien van geesten die in generaties denken en in termen als volharding en perfectionisme.”
“In gedachten stond ik, als puber van vijftien, om negen uur ’s ochtends naast de connaisseur met wie ik naar Frankrijk was gereisd, weer in het Domaine Hubert Lignier in Morey-Saint-Denis. Ruikend aan de beste Bourgognes, en welja, af en toe een slokje. Die ervaring heeft me voor de rest van mijn leven bedorven. Een sommelieropleiding, een carrière met een deels gastronomisch karakter en bovendien eindeloos veel avonden met goede wijn later, zat ik daar met mijn vrouw te genieten. Die geopende flessen en die prachtige verhalen zorgden voor nieuwe herinneringen. Wijn gaat over delen en verbinden: je drinkt met elkaar. Je geniet niet alleen van de ervaring, maar vooral van de les die daarachter schuil gaat. Dat het menselijke eigenschappen zijn zoals brandende ambitie en taai doorzettingsvermogen, die producten en diensten onderscheiden en prachtige herinnerringen creëren.”
5. Wat verder nog ter tafel komt
- PODCAST – Luister hier naar podcasts van de Bestuurskamer over het oplossen van grote dilemma’s in de boardroom.
- BUNDEL – U kunt hier de bundel ‘Onze raad functioneert prima’ bestellen. In dit informatieve en handzame boekwerk belicht John Jaakke het functioneren van besturen en toezichthouders in vijftien puntige columns vol praktische wenken en inzichten uit de praktijk van het toezicht houden.
- BLOGS – Naar aanleiding van de bundel ‘Onze raad functioneert prima’ voert John Jaakke persoonlijke gesprekken met topbestuurders en -toezichthouders over leven en werk, en vooral over de heikele thema’s in en rond de boardroom. Hier vindt u die gesprekken als blogs.
