Samen, maar niet ‘voor ons eige’*
Samen. Het klinkt mooi en roept meer warmte op dan 'alleen'. "We deden het samen", hoor je vaak. Daar houden wij van in Nederland. We zijn goed in teamsporten en kampioen polderen. Wij houden niet van borstkloppers die beweren dat ze het helemaal zelf hebben gedaan.
Ik belegde eens een gesprek tussen Johan Cruijff en de technische staf en scouts van Ajax. Johan gaf hoog op van zijn eigen rol; verdedigers zag hij louter als noodzakelijk kwaad. Totdat een oud-medespeler van hem vilein zei: "Maar Johan, er moest toch ook iemand zijn die jou die bal gaf?" Samen, dat is niet – of in ieder geval niet alleen – 'voor je eige'.
De praktijk van collegiaal bestuur
Toch blijkt uit veel zaken die bij ons als Bestuurskamer binnenkomen, dat samen besturen in de praktijk niet zo gemakkelijk is. Samen lijkt soms vooral 'zwoegen'. Neem bijvoorbeeld een begrip als collegiaal bestuur. We komen die situatie nogal eens tegen.
Wat is dat eigenlijk? Je kunt zeggen dat er een collectieve verantwoordelijkheid is voor het besturen van de organisatie: iedere bestuurder is verantwoordelijk voor het geheel. Een besluit van het bestuur is dus ook jóúw besluit. Mark Rutte wees minister Mona Keijzer daar in 2021 nog even fijntjes op voordat hij haar het kabinet uit zette omdat zij – hoogstpersoonlijk in De Telegraaf – het coronabeleid van het kabinet betwistte. 'Eenheid van regeringsbeleid' heet dat.
Het samenspel in de bestuurskamer
Op dat niveau kun je je er nog wel een voorstelling bij maken. Maar hoe zit het als je met z’n tweeën een collegiaal bestuur vormt waarin je ook je eigen portefeuille hebt? Collegiaal bestuur vergt goed samenspel en overleg.
Allereerst is het in mijn ervaring belangrijk dat je als collegiaal bestuurder vanuit het geheel begint te denken en niet vanuit 'jouw' deel. Wat willen, moeten en kunnen we? Hoe gaan we dat doen? Wie pakt wat op en wat spreken we daarover af? Dat laatste is cruciaal. Krijgt iemand de vrijheid om naar eigen inzicht beleid te ontwikkelen, of zijn er strakke marges?
Hoe maken we de gedeelde verantwoordelijkheid waar? Dat geldt voor je collega-bestuurder, maar ook voor jezelf. Daarvoor is veel voorbereiding en afstemming nodig. Zeker als je nieuw bent met elkaar, zowel in functie als in relatie. Een beetje gechargeerd gezegd: je kunt elkaar niet te vaak spreken. De kunst is om elkaar niet te verrassen of voor het blok te zetten. Neem je collega mee in je denken en visie, ook al voelt dat soms wat overbodig. Gebeurt dat te weinig? Dan mag je van je collega verlangen dat hij je volledig informeert. Vrijheid in gebondenheid, kun je zeggen.
Vertrouwen en aansprakelijkheid
De voorzitter van het bestuur heeft (als altijd) een extra rol. Die dient de verbinding te zijn; het cement tussen de stenen die samen de muur maken. Daarbij is het belangrijk dat iedereen wordt gehoord en dat ook zo ervaart. Ik heb een situatie meegemaakt waarbij de twee leden van een collegiaal ‘fusiebestuur’ ieder nog in een eigen kantoor elders zaten. Dat werkt natuurlijk niet als je elkaar niet ziet.
Vertrouwen is key, al helemaal bij collegiaal bestuur. 'Samen' en 'vertrouwen' zijn als een Siamese tweeling. Als dat in orde is, kun je vervolgens ook meer vanuit portefeuille-verantwoordelijkheid denken. Maar vergeet niet: jij bent, in dezelfde mate als je collega, persoonlijk aanspreekbaar en aansprakelijk voor de besluiten en beleidsdaden van het bestuur. Dat is niet niks.
De beloning van de investering
Collegiaal bestuur vraagt veel van je bestuurlijke competenties en je geduld. Je moet willen investeren, je in een ander kunnen verplaatsen en de ander iets gunnen. Maar zulke inspanningen leveren ook iets moois op: doordachte onderbouwing, een goed proces, betrokkenheid en – ook zo’n fraai Nederlands troetelwoord – 'draagvlak'. Zo wordt een bestuursbesluit werkelijk jouw besluit en kun je daar de volledige verantwoordelijkheid voor dragen.
Samen, prima. Maar dan wel goed. Want bij "samen voor ons eige kan iedereen de rambam krijge".
*Vrij naar Jacobse en Van Es
